Workflow lập trình với AI: giữ được tư duy sau hai tuần
Workflow lập trình với AI để vẫn hiểu code mình nhận: nhìn diff trước khi chấp nhận, đoán trước khi AI làm, kèm hai script nhỏ và số liệu từ lịch sử Git.
Để vẫn hiểu code khi làm cùng AI, bạn cần hai thói quen: đoán trước điều AI sẽ làm rồi so với kết quả, và nhìn một diff trước khi chấp nhận. Cả hai đều rẻ và ép bạn nghĩ trước khi bấm. Bạn có giải thích lại được code AI vừa viết không?
Mọi thứ nhanh hơn, vậy mình còn hiểu gì?
Ở tập trước của Làm side project cùng AI, mình gom ba việc lặp lại (kiểm kiểu, test, kiểm CLAUDE.md) vào một lệnh và cài Git hook để Git tự chạy nó. Mọi thứ nhanh hơn, và đúng lúc đó mình thấy một câu hỏi mà tự động hóa không trả lời được: khi máy báo xanh, mình có còn là người hiểu code đang vào dự án không, hay chỉ bấm cho qua?
Mình không có cách nào đo "tư duy". Nên bài này không có một con số kiểu "workflow này làm bạn hiểu hơn 30%". Cái mình làm được là hai việc cụ thể. Một là nhìn lại dấu vết thật trong lịch sử Git của repo demo của series này, để xem các thay đổi trông thế nào khi không có thói quen nào cả. Hai là viết hai công cụ nhỏ cho hai thói quen mà mình nghĩ đáng thử, và nói rõ chúng làm được gì và không làm được gì.
Nhìn một thay đổi trước khi đọc nó
Khi AI đưa cho bạn một thay đổi, câu hỏi đầu tiên không phải "code này có đúng không" mà là "đây là loại thay đổi nào". Một sửa chữa nhỏ ở một file khác hẳn một thay đổi trải ra bốn mươi file, và cách bạn đọc chúng cũng phải khác. Script kiem-diff.ts trả lời câu hỏi đó bằng cách nhìn danh sách file và số dòng, tức là đầu ra của lệnh git diff --numstat (tài liệu `git diff`): mỗi dòng gồm số dòng thêm, số dòng xóa và đường dẫn file. Nó không đọc nội dung, nên không biết code đúng hay sai; nó chỉ nói thay đổi này có dấu hiệu nào đáng đọc kỹ hơn.
Năm dấu hiệu mình chọn, và lý do cho từng cái. Sửa file code mà không có file test nào thay đổi, vì khi hành vi đổi mà không ai kiểm lại thì rất khó biết mình đã phá gì. Test bị xóa nhiều hơn được thêm, vì đó là cách dễ nhất để một thay đổi "qua" mà không thật sự qua. Thay đổi trên 300 dòng, vì tới mức đó người đọc thường lướt thay vì đọc. Đụng tới file nhạy cảm (.env, package.json, lockfile, cấu hình TypeScript, file CI, file .sql), vì sai ở đó ảnh hưởng nhiều thứ cùng lúc. Và thay đổi trải trên hơn 20 file. Hai ngưỡng 300 dòng và 20 file là do mình tự đặt, không có căn cứ nào khác.
export type Thay = { them: number; xoa: number; duong: string };
export type PhatHien = { ma: "sua-code-khong-test" | "xoa-test" | "diff-lon" | "file-nhay-cam" | "nhieu-file"; noiDung: string };
export const NGUONG_DONG = 300;
export const NGUONG_FILE = 20;
/** Đọc đầu ra `git diff --numstat` (mỗi dòng: thêm TAB xóa TAB đường-dẫn; file nhị phân ghi "-"). */
export function docNumstat(chu: string): Thay[] {
return chu
.split(/\r?\n/)
.filter((d) => d.trim() !== "")
.map((d) => {
const [them, xoa, ...duong] = d.split("\t");
return { them: Number(them) || 0, xoa: Number(xoa) || 0, duong: duong.join("\t") };
});
}
const laTest = (duong: string) => /\.(test|spec)\.(ts|tsx|js|jsx|mjs)$/.test(duong);
const laMa = (duong: string) => /\.(ts|tsx|js|jsx|mjs|cjs)$/.test(duong) && !laTest(duong);
// File mà một thay đổi sai có thể làm hỏng nhiều thứ cùng lúc: cấu hình, thư viện, CI, cơ sở dữ liệu, biến môi trường thật.
const NHAY_CAM = /(^|\/)(\.env(\.[\w.-]+)?|package\.json|package-lock\.json|tsconfig[\w.-]*\.json|vercel\.json)$|(^|\/)\.github\/workflows\/|\.sql$/;
export function kiemDiff(thay: Thay[]): PhatHien[] {
const ra: PhatHien[] = [];
const test = thay.filter((t) => laTest(t.duong));
const ma = thay.filter((t) => laMa(t.duong));
if (ma.length > 0 && test.length === 0) ra.push({ ma: "sua-code-khong-test", noiDung: `Sửa ${ma.length} file code nhưng không có file test nào thay đổi.` });
const themTest = test.reduce((s, t) => s + t.them, 0);
const xoaTest = test.reduce((s, t) => s + t.xoa, 0);
if (xoaTest > themTest) ra.push({ ma: "xoa-test", noiDung: `Test bị xóa ${xoaTest} dòng, chỉ thêm ${themTest} dòng: bớt kiểm tra là dấu hiệu cần hỏi vì sao.` });
const tongDong = thay.reduce((s, t) => s + t.them + t.xoa, 0);
if (tongDong > NGUONG_DONG) ra.push({ ma: "diff-lon", noiDung: `Thay đổi ${tongDong} dòng, trên ngưỡng ${NGUONG_DONG}: khó đọc kỹ trong một lần.` });
const nhayCam = thay.filter((t) => NHAY_CAM.test(t.duong) && !/\.example$/.test(t.duong)).map((t) => t.duong);
if (nhayCam.length > 0) ra.push({ ma: "file-nhay-cam", noiDung: `Đụng tới file nhạy cảm: ${nhayCam.slice(0, 3).join(", ")}${nhayCam.length > 3 ? "…" : ""}.` });
if (thay.length > NGUONG_FILE) ra.push({ ma: "nhieu-file", noiDung: `Thay đổi trải trên ${thay.length} file, trên ngưỡng ${NGUONG_FILE}.` });
return ra;
}Mình thử nó trên một thứ có thật: lịch sử Git của chính repo demo của series này, mười sáu commit chạm tới thư mục ai-dev. Lệnh là node kiem-diff.ts ../.. --lich-su ai-dev, chạy trong thư mục của tập này. Mỗi dòng ghi mã commit, số file, số dòng, các dấu hiệu, và phần đầu tin nhắn:
c841c95 28 file 710 dòng diff-lon, nhieu-file tap 01: demo tập 1 của 5 series
8554e22 1 file 3 dòng - ai-dev 01: ghi lại lỗi '35 nghìn' đã biết
fe5d528 4 file 62 dòng sua-code-khong-test tap 01: thêm ví dụ vá luật chatbot và bản parser
c159339 41 file 1126 dòng diff-lon, file-nhay-cam, nhieu-file tap 02: demo tập 2 của 5 series
0c3fd42 43 file 2370 dòng diff-lon, file-nhay-cam, nhieu-file tap 03: demo tập 3 của 5 series
c193baf 46 file 1291 dòng diff-lon, file-nhay-cam, nhieu-file tap 04: demo tập 4 của 5 series
c137e55 53 file 1718 dòng diff-lon, file-nhay-cam, nhieu-file tap 05: demo tập 5 của 5 series
cfc025e 57 file 3670 dòng diff-lon, file-nhay-cam, nhieu-file tap 06: demo tập 6 của 5 series
9e5ccc4 14 file 897 dòng diff-lon, file-nhay-cam tap 07: kiem chung code AI viet (ai-dev)
051309d 2 file 29 dòng file-nhay-cam tap 07: tsconfig extends
8ded670 5 file 200 dòng - tap 08: commit message va mo ta pull request cun
404b03e 8 file 189 dòng file-nhay-cam tap 09: dung AI review code, kiem tung nhan xet
390bff4 7 file 176 dòng file-nhay-cam tap 10: bao mat khi dung AI, loc bi mat truoc kh
291082f 13 file 593 dòng diff-lon, file-nhay-cam tap 11: telegram bot tu phan loai khoan chi bang
0757a1e 18 file 655 dòng diff-lon, file-nhay-cam tap 12: CLAUDE.md va ngu canh du an (ai-dev)
dd63e7a 24 file 1288 dòng diff-lon, file-nhay-cam, nhieu-file tap 13: tự động hóa việc lặp lại
16 commit chạm tới ai-dev. Số commit có từng dấu hiệu: {"diff-lon":10,"nhieu-file":7,"sua-code-khong-test":1,"file-nhay-cam":12}Có vài điều nhìn thấy được, và mình phải kể cả những điều bảng này đánh lừa. Sáu commit đầu của series (tập 1 đến 6) có cùng một mẫu tin nhắn, "demo tập N của 5 series", và mỗi commit thêm từ 710 đến 3.670 dòng trải trên từ 28 đến 57 file, vì mỗi commit thêm demo của cả năm series cùng lúc. Không ai đọc kỹ được một thay đổi như vậy, và tin nhắn không nói gì về nội dung của từng tập; đó đúng là kiểu lịch sử mà các bài về commit message cảnh báo. Từ tập 7 trở đi, mỗi commit thường chỉ chạm một series: có commit chỉ 29 hay 176 dòng, nhưng vẫn có commit 1.288 dòng (tập 13). Mình không dám nói đó là bằng chứng của việc học được thói quen, vì nó cũng có thể chỉ là hệ quả của việc chia nhỏ công việc theo series.
Có một chỗ bảng này nhiễu. Dấu hiệu file-nhay-cam có 12 trong 16 commit, nhưng phần lớn là vì mỗi tập thêm một thư mục mới kèm package.json mới, và một package.json mới trong repo demo không nguy hiểm như một package.json đổi ở một dự án đang chạy. Còn dấu hiệu sua-code-khong-test chỉ có một lần, commit 4 file 62 dòng thêm ví dụ vá luật chatbot. Một bộ kiểm chỉ nhìn danh sách file sẽ luôn có độ nhiễu như vậy, và mình coi nó là một chỗ gợi ý "hãy mở diff ra nhìn", không phải một lời phán xét.
Đoán trước khi AI làm
Thói quen thứ hai khó hơn, vì nó cần bạn viết ra một thứ trước khi có đáp án. Trước khi nhờ AI làm một việc, bạn viết một hai câu về điều bạn nghĩ nó sẽ làm: sửa file nào, thêm test nào, và có đụng tới chỗ khác không. Sau đó bạn so với kết quả và ghi lại. Mình nghĩ cách này có ích vì hai lý do. Nó ép bạn hiểu vấn đề đủ để đoán được. Và những lần bạn đoán sai là những lần đáng học nhất: hoặc bạn chưa hiểu code, hoặc AI làm một việc ngoài dự kiến, và cả hai đều đáng biết.
du-doan.ts là một cuốn sổ nhỏ cho thói quen đó, lưu trong một file JSON Lines. Có ba lệnh: ghi (viết việc và dự đoán), chot (ghi kết quả đúng, sai hay đúng một phần), và tong-ket. Hai quy tắc trong code là có chủ ý. Dự đoán quá ngắn thì bị từ chối, vì "ok" không phải một dự đoán. Và đoán sai hay chỉ đúng một phần thì bắt buộc ghi chú vì sao, vì phần đó mới có giá trị.
export type KetQua = "dung" | "sai" | "mot-phan";
export type Muc = { so: number; viec: string; duDoan: string; ketQua?: KetQua; ghiChu?: string };
export function ghi(cacMuc: Muc[], viec: string, duDoan: string): Muc[] {
if (duDoan.trim().length < 10) throw new Error("Dự đoán quá ngắn: viết ít nhất một câu nói bạn nghĩ AI sẽ làm gì và kết quả trông ra sao.");
return [...cacMuc, { so: (cacMuc.at(-1)?.so ?? 0) + 1, viec, duDoan }];
}
export function chot(cacMuc: Muc[], so: number, ketQua: KetQua, ghiChu = ""): Muc[] {
const muc = cacMuc.find((m) => m.so === so);
if (!muc) throw new Error(`Không có mục số ${so}.`);
if (muc.ketQua) throw new Error(`Mục ${so} đã chốt là "${muc.ketQua}", không đổi lại sau khi biết kết quả.`);
if (ketQua !== "dung" && ghiChu.trim() === "") throw new Error("Đoán sai hoặc đúng một phần thì phải ghi chú vì sao, đó là phần có giá trị nhất.");
return cacMuc.map((m) => (m.so === so ? { ...m, ketQua, ghiChu } : m));
}
export function tongKet(cacMuc: Muc[]): string[] {
const xong = cacMuc.filter((m) => m.ketQua);
const dem = (k: KetQua) => xong.filter((m) => m.ketQua === k).length;
const dong = [`${cacMuc.length} mục, ${xong.length} đã chốt, ${cacMuc.length - xong.length} chưa chốt.`];
if (xong.length > 0) dong.push(`Đoán đúng ${dem("dung")}, đúng một phần ${dem("mot-phan")}, sai ${dem("sai")} (${Math.round((dem("dung") / xong.length) * 100)}% đúng hoàn toàn).`);
for (const m of xong.filter((x) => x.ketQua !== "dung")) dong.push(` #${m.so} ${m.viec}: ${m.ketQua}. ${m.ghiChu}`);
return dong;
}Điều đáng chú ý là chot không cho đổi kết quả đã chốt: nếu được sửa lại sau khi biết đáp án, ai cũng sẽ vô thức đổi "sai" thành "đúng một phần". Cách dùng trên dòng lệnh, với ba việc mà dự án sổ chi tiêu có thể gặp (đây là ví dụ minh họa của mình, không phải số liệu của ai):
$ node du-doan.ts ghi "Thêm lệnh /xoa" "AI sẽ thêm một hàm xóa khoản chi cuối cùng và test cho nó, không đụng tới bot.ts"
$ node du-doan.ts ghi "Sửa lỗi 35 nghìn" "AI sẽ sửa regex trong phan-loai.ts, các test cũ vẫn xanh"
$ node du-doan.ts ghi "Thêm tổng theo tuần" "AI sẽ thêm hàm nhóm khoản chi theo tuần ISO và một test qua ranh giới năm"
$ node du-doan.ts chot 1 dung
$ node du-doan.ts chot 2 sai "AI sửa cả hàm đọc số tiền, làm hỏng 2 test cũ"
$ node du-doan.ts tong-ket
3 mục, 2 đã chốt, 1 chưa chốt.
Đoán đúng 1, đúng một phần 0, sai 1 (50% đúng hoàn toàn).
#2 Sửa lỗi 35 nghìn: sai. AI sửa cả hàm đọc số tiền, làm hỏng 2 test cũMục số 2 là loại ghi chú mình muốn bạn có. Nó không chỉ nói "AI làm sai", mà nói rõ chỗ khác với dự đoán: AI đụng cả hàm đọc số tiền, điều bạn không nghĩ tới. Đó vừa là bài học cho lần sau (với loại việc này, hãy nhắc AI giữ nguyên hàm đọc số tiền), vừa là một dòng đáng thêm vào CLAUDE.md của tập trước. Nếu bạn chốt mục 3 là "sai" mà không ghi chú, chương trình dừng lại với thông báo "Đoán sai hoặc đúng một phần thì phải ghi chú vì sao".
Một quy trình năm bước, và phần nào có công cụ
Gộp lại, đây là cách làm mà mình sẽ thử. Mình nói trước: đây là đề xuất của mình, mình chưa có số đo nào cho thấy nó giúp bạn hiểu code tốt hơn. Bước một, đoán trước (du-doan.ts ghi). Bước hai, để AI làm. Bước ba, nhìn diff trước khi đọc nó (kiem-diff.ts), xem nó thuộc loại nào và có dấu hiệu nào. Bước bốn, chạy npm run kiem của tập trước để máy kiểm những gì máy kiểm được, rồi tự mình đọc phần còn lại. Bước năm, giải thích lại thay đổi đó bằng lời của mình, bằng một hai câu: nếu bạn không giải thích được thì chưa nên chấp nhận, và chốt kết quả đoán trước (du-doan.ts chot), kèm ghi chú nếu sai.
Bước năm là bước duy nhất không có công cụ nào hỗ trợ, và mình nghĩ đó là bước quan trọng nhất. Một script không biết bạn có hiểu hay không. Chỉ có bạn mới biết.
Giữ hai script này bằng test
Mười ba test của tập này kiểm các điều bài đã nói. Với kiem-diff.ts: đọc đúng git diff --numstat (kể cả file nhị phân ghi "-" và đường dẫn có dấu cách), sửa code mà không kèm test thì báo còn có test thì không, chỉ sửa tài liệu hay chỉ sửa test thì không báo, test bị xóa nhiều hơn thêm thì báo, đúng 300 dòng chưa báo và 301 dòng thì báo, tám loại file nhạy cảm bị báo còn .env.example thì không, 21 file thì báo còn 20 file thì không, diff trống thì không có gì, và một test ghi lại giới hạn đã biết. Giới hạn đó là xóa 3 dòng test nhưng thêm 50 dòng test vô nghĩa thì bộ kiểm không thấy gì, vì nó chỉ đếm dòng. Với du-doan.ts: ghi, chốt, tổng kết cho ra đúng ba dòng như trên, dự đoán quá ngắn bị từ chối, đoán sai mà không ghi chú vì sao cũng bị từ chối, mục đã chốt không đổi lại được, và ghi rồi đọc lại không đổi gì. Bạn chạy bằng npm test (file test nằm trong repo demo, bài này mình không dán).
# tests 13
# pass 13
# fail 0Những điều bài này không chứng minh
Mình nói thẳng các giới hạn, vì đây là chủ đề dễ nói quá. Một, không có số đo nào cho thấy hai thói quen này giúp bạn giữ được tư duy. Mình chỉ có hai công cụ chạy được và lý do để thử. Hai, số liệu từ lịch sử Git chỉ là lịch sử của một repo demo, nơi mỗi commit thường là một tập của series; nó không đại diện cho một dự án thật có nhiều người. Ba, kiem-diff.ts chỉ nhìn tên file và số dòng, nên nó vừa nhiễu (báo package.json mới), vừa mù (không thấy một test vô nghĩa). Bốn, thói quen đoán trước có thể bị làm cho đẹp: bạn có thể viết dự đoán mơ hồ đủ để lúc nào cũng "đúng". Hai quy tắc trong ghi chỉ chặn được kiểu mơ hồ rõ nhất. Năm, mỗi thói quen tốn thời gian của bạn. Nếu một thay đổi nhỏ mà bạn phải đoán trước, xem diff và giải thích lại, bạn sẽ sớm bỏ qua chúng, như đã nói ở tập trước về hook bị --no-verify. Hãy chọn việc nào đáng để áp dụng.
Hai tuần qua, và một ứng dụng đang cần người dùng thật
Sau mười bốn tập, app sổ chi tiêu đi từ một bản spec đến một bot Telegram có AI phân loại, có CLAUDE.md, có tự động hóa, và có hai thói quen để bạn không chỉ là người bấm chấp nhận. Nhưng tất cả vẫn là một ứng dụng chỉ mình bạn dùng, trên máy của bạn. Điều gì thay đổi khi nó có một trăm người dùng, mỗi người một cách gõ khoản chi khác nhau, và khi AI phân loại sai một khoản của người khác chứ không phải của bạn, là chuyện của các bài viết sau.
Bạn theo dõi cả hành trình ở Làm side project cùng AI. Các câu hỏi về dùng AI khi lập trình nằm trong ngân hàng câu hỏi phỏng vấn.