Đánh giá thử việc: tự đánh giá bằng bằng chứng, lộ trình năm đầu
Đánh giá thử việc cho junior: ghi chú công việc theo tuần, tự đánh giá bằng bằng chứng thay vì cảm giác, và biến chỗ còn yếu thành lộ trình năm đầu.
Muốn tự đánh giá cuối thử việc cho tốt, bạn cần bằng chứng chứ không cần lời hay. Hãy ghi công việc theo tuần, gắn mỗi việc với một năng lực, rồi viết bản đánh giá mà ý nào cũng có PR, con số hay ngày tháng. Bạn có nhớ rõ hai tháng qua mình làm gì không?
Sắp hết thử việc, và Minh không nhớ nổi mình đã làm gì
Ở tập trước của Hành trình junior, Minh học cách ước lượng và báo tiến độ. (Minh là nhân vật minh họa của series này; mọi tên người, PR, ngày tháng và con số trong bài đều là minh họa.) Giờ hai tháng thử việc sắp hết, và công ty sắp ngồi lại với nhau để quyết định. Điều Minh nhận ra là: nếu ngày mai có người hỏi "em làm được gì trong hai tháng qua", Minh sẽ trả lời bằng cảm giác. "Em thấy mình tiến bộ." "Em làm khá nhiều việc." Những câu đó nghe tử tế nhưng không giúp được người nghe quyết định gì.
Cái giúp được là bằng chứng: việc nào, ngày nào, kết quả ra sao, ai nhận xét gì. Mà bằng chứng thì rất khó dựng lại sau hai tháng. Vì vậy phần đầu của bài này là một thói quen đơn giản nên bắt đầu từ tuần đầu tiên, chứ không phải tuần cuối: ghi chú công việc theo tuần.
Một cuốn sổ ghi chú công việc
Cuốn sổ của Minh là một file JSON, mỗi ghi chú có năm trường: tuần mấy, việc gì, thuộc năng lực nào, bằng chứng ở đâu, và kết quả tốt hay chưa tốt. Bảy năng lực trong sổ là danh sách mà nhóm của Minh nói sẽ nhìn vào (nhóm của bạn sẽ có danh sách khác, hãy hỏi người hướng dẫn trong tuần đầu). Dưới đây là ghi-chu.json, mười hai ghi chú trong tám tuần:
[
{ "tuan": 1, "viec": "Chạy được dự án và sửa lỗi nút đăng ký lệch trên điện thoại", "nangLuc": ["doc-code-cu", "viet-code"], "bangChung": "PR #198", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 1, "viec": "Hỏi anh Phúc về cấu trúc thư mục bằng tin nhắn có đường dẫn và câu hỏi cụ thể", "nangLuc": ["giao-tiep"], "bangChung": "tin nhắn kênh #moc-dev ngày 05/10", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 2, "viec": "Thêm trường ghi chú vào đơn hàng", "nangLuc": ["viet-code", "kiem-thu"], "bangChung": "PR #201, thêm 6 test", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 2, "viec": "Ước lượng 4 giờ, thực tế 7 giờ", "nangLuc": ["uoc-luong"], "bangChung": "ghi chú task #201", "ketQua": "chua-tot" },
{ "tuan": 3, "viec": "Đọc và sửa một lỗi múi giờ ở báo cáo", "nangLuc": ["doc-code-cu"], "bangChung": "PR #205", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 4, "viec": "API lọc đơn theo trạng thái", "nangLuc": ["viet-code", "kiem-thu", "uoc-luong"], "bangChung": "PR #209, 11 giờ so với ước lượng 6 giờ", "ketQua": "chua-tot" },
{ "tuan": 4, "viec": "Nhận góp ý của chị Hạnh: nên tách hàm 80 dòng thành hàm nhỏ", "nangLuc": ["hoc-nhanh"], "bangChung": "nhận xét trên PR #209", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 5, "viec": "Tách hàm theo góp ý và tự viết thêm test cho hàm mới", "nangLuc": ["hoc-nhanh", "kiem-thu"], "bangChung": "PR #212, 5 test mới", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 5, "viec": "Làm việc với anh Karl ở múi giờ khác bằng tin nhắn có hạn kèm múi giờ", "nangLuc": ["giao-tiep"], "bangChung": "chuỗi tin nhắn ngày 03/11", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 6, "viec": "Báo trễ task bộ lọc đơn ngay cuối ngày thứ ba thay vì chờ bị hỏi", "nangLuc": ["giao-tiep", "uoc-luong"], "bangChung": "báo cáo cuối ngày 15/12", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 7, "viec": "Trang cài đặt tài khoản", "nangLuc": ["viet-code"], "bangChung": "PR #220, 10 giờ so với ước lượng 8 giờ", "ketQua": "tot" },
{ "tuan": 8, "viec": "Cập nhật README để người mới chạy được dự án", "nangLuc": ["giao-tiep", "doc-code-cu"], "bangChung": "PR #226", "ketQua": "tot" }
]Có hai điều trong sổ này là có chủ ý. Ghi chú không chỉ chứa việc tốt: hai việc ước lượng lệch được ghi là "chưa tốt", và đó là những dòng sẽ cần nhất khi viết phần "chưa tốt" của bản đánh giá. Và mỗi dòng có một bằng chứng mà người khác mở ra được (số PR, ngày của một tin nhắn), vì "em đã làm" chỉ có sức nặng khi người nghe kiểm lại được.
Từ cuốn sổ, hàm thongKe cho biết mỗi năng lực có bao nhiêu bằng chứng, trong những tuần nào. Nó duyệt bảy năng lực, lọc những ghi chú có chứa năng lực đó, đếm số tốt và chưa tốt, và gom các tuần (mỗi tuần chỉ tính một lần):
export type GhiChu = { tuan: number; viec: string; nangLuc: string[]; bangChung: string; ketQua: "tot" | "chua-tot" };
export const NANG_LUC: Record<string, string> = {
"viet-code": "Viết code",
"kiem-thu": "Viết test",
"doc-code-cu": "Đọc code cũ",
"giao-tiep": "Giao tiếp bằng tin nhắn",
"uoc-luong": "Ước lượng và báo tiến độ",
"hoc-nhanh": "Nhận góp ý và sửa",
"review": "Review code của người khác",
};
export type DongThongKe = { nangLuc: string; ten: string; tot: number; chuaTot: number; cacTuan: number[] };
export function thongKe(so: GhiChu[]): DongThongKe[] {
return Object.entries(NANG_LUC).map(([ma, ten]) => {
const lien = so.filter((g) => g.nangLuc.includes(ma));
return {
nangLuc: ma,
ten,
tot: lien.filter((g) => g.ketQua === "tot").length,
chuaTot: lien.filter((g) => g.ketQua === "chua-tot").length,
cacTuan: [...new Set(lien.map((g) => g.tuan))].sort((a, b) => a - b),
};
});
}Chạy node tu-danh-gia.ts thong-ke trong thư mục của tập này:
12 ghi chú trong 8 tuần
Viết code: 4 bằng chứng (3 tốt, 1 chưa tốt), tuần 1, 2, 4, 7
Viết test: 3 bằng chứng (2 tốt, 1 chưa tốt), tuần 2, 4, 5
Đọc code cũ: 3 bằng chứng (3 tốt, 0 chưa tốt), tuần 1, 3, 8
Giao tiếp bằng tin nhắn: 4 bằng chứng (4 tốt, 0 chưa tốt), tuần 1, 5, 6, 8
Ước lượng và báo tiến độ: 3 bằng chứng (1 tốt, 2 chưa tốt), tuần 2, 4, 6
Nhận góp ý và sửa: 2 bằng chứng (2 tốt, 0 chưa tốt), tuần 4, 5
Review code của người khác: CHƯA CÓ BẰNG CHỨNG NÀOBản thống kê kể ba chuyện mà cảm giác không kể được. Giao tiếp là điểm mạnh có bằng chứng ở bốn tuần khác nhau, và không có chỗ nào chưa tốt. Ước lượng là chỗ yếu rõ nhất: ba bằng chứng thì hai chưa tốt, khớp với những gì tập trước đã thấy. Còn "Review code của người khác" không có bằng chứng nào. Đó không hẳn là điểm yếu. Nó có thể chỉ có nghĩa là chưa ai giao cho Minh việc đó, và vì vậy nó là thứ đáng xin trong bản đánh giá, không phải đáng giấu.
Viết bản tự đánh giá
Có bằng chứng rồi, Minh viết bản tự đánh giá. Đây là bản đầu tiên mà mình đoán nhiều người sẽ viết, tu-danh-gia-xau.md:
## Đã làm được
Em làm việc chăm chỉ và học nhanh. Em đã hoàn thành tốt các task được giao và hợp tác tốt với mọi người trong nhóm.
## Mục tiêu
Em sẽ cố gắng hơn nữa.Nó không sai điều nào, nhưng người đọc không rút ra được gì. "Chăm chỉ", "học nhanh", "hoàn thành tốt" đều là cảm giác của người viết. Không có việc nào cụ thể, không có chỗ nào chưa tốt, không ai nhận xét gì, và mục tiêu "cố gắng hơn" không có cách nào biết khi nào đạt. Bản thứ hai dùng đúng cuốn sổ ở trên (tu-danh-gia-tot.md):
## Đã làm được
Em đã sửa lỗi nút đăng ký trên điện thoại và gửi PR #198 trong tuần đầu.
Em thêm trường ghi chú vào đơn hàng (PR #201, kèm 6 test) và tách hàm 80 dòng thành các hàm nhỏ theo góp ý (PR #212, 5 test mới).
Em báo trễ task bộ lọc đơn vào cuối ngày thứ ba, ngày 15/12, thay vì chờ bị hỏi.
## Chưa tốt
Ước lượng của em còn lệch nhiều: task API lọc đơn em ước lượng 6 giờ nhưng thực tế mất 11 giờ (PR #209), và trong 8 việc em ghi lại chỉ 1 việc xong đúng hạn.
## Phản hồi đã nhận
Chị Hạnh nhận xét trên PR #209 rằng hàm 80 dòng nên tách nhỏ; em đã làm ở PR #212. Anh Phúc nói tin nhắn của em "đọc xong là làm được ngay" (ngày 05/10).
## Mình cần
Em muốn được review code của người khác mỗi tuần một lần, vì đây là việc em chưa làm lần nào.
## Mục tiêu 90 ngày tới
Em sẽ ghi ước lượng và thực tế cho mọi task, để đến 15/03 có ít nhất 5 trên 8 việc gần nhất xong trong mức ước lượng, và review ít nhất 6 PR của người khác.Mỗi phần của bản thứ hai nối thẳng với một thứ trong sổ. "Đã làm được" lấy từ các dòng "tốt". "Chưa tốt" lấy từ hai dòng ước lượng lệch, và nó nói thẳng, kèm con số. "Phản hồi" lấy từ các dòng nhận góp ý. "Mình cần" lấy từ năng lực chưa có bằng chứng nào. Còn mục tiêu có con số và ngày để ai cũng biết khi nào là xong.
Một bộ kiểm cho bản tự đánh giá
Để khỏi phụ thuộc vào cảm giác của người viết rằng bản của mình "đã đủ cụ thể", mình viết kiemTuDanhGia. Nó đọc văn bản, tách các phần theo tiêu đề, rồi kiểm sáu thứ. Mỗi ý trong "Đã làm được" có một dấu hiệu bằng chứng (số PR, số kèm đơn vị như "6 test" hay "11 giờ", ngày dạng 15/12, hoặc đường dẫn) không. Có phần "Chưa tốt" không. Có phần phản hồi không. Có "Mình cần" không. Mục tiêu có con số hoặc ngày không. Và có câu nào dùng tính từ suông (tốt, chăm chỉ, nhanh, giỏi...) mà không kèm bằng chứng trong cùng câu.
export type KetQua = { ten: string; dat: boolean; loiNhan: string };
// \b của JavaScript không coi chữ có dấu là chữ, nên ranh giới từ kiểm bằng \p{L}.
const tu = (mau: string) => new RegExp(String.raw`(?<!\p{L})(${mau})(?!\p{L})`, "iu");
const BANG_CHUNG = /(PR #\d+|#\d+|https?:\/\/\S+|\d{1,2}\/\d{1,2}|\d+ (giờ|test|ngày|tuần|lần|dòng|PR))/iu;
const TINH_TU_SUONG = tu("tốt|chăm chỉ|nhiệt tình|nhanh|giỏi|ổn|đạt yêu cầu|cố gắng");
/** Nội dung dưới một tiêu đề (## ...) cho tới tiêu đề kế tiếp hoặc hết văn bản; rỗng nếu không có tiêu đề đó. */
const muc = (van: string, tieuDe: string): string => {
const m = new RegExp(String.raw`^\s*#{1,3}\s*${tieuDe}[^\n]*\n([\s\S]*?)(?=^\s*#{1,3}\s|(?![\s\S]))`, "imu").exec(van);
return m ? m[1]!.trim() : "";
};
export function kiemTuDanhGia(van: string): KetQua[] {
const lam = muc(van, "Đã làm được");
const chua = muc(van, "Chưa tốt");
const phanHoi = muc(van, "Phản hồi");
const can = muc(van, "Mình cần");
const mucTieu = muc(van, "Mục tiêu");
const cauLam = lam.split(/(?<=[.!?])\s+|\n+/u).filter((c) => c.trim().length > 15);
const cauKhongBangChung = cauLam.filter((c) => !BANG_CHUNG.test(c));
const suong = (lam + " " + chua).split(/(?<=[.!?])\s+|\n+/u).filter((c) => TINH_TU_SUONG.test(c) && !BANG_CHUNG.test(c));
return [
{ ten: "Phần 'Đã làm được' có bằng chứng (PR, số, ngày) ở mọi ý", dat: cauLam.length >= 2 && cauKhongBangChung.length === 0, loiNhan: cauLam.length < 2 ? "Phần 'Đã làm được' thiếu hoặc chỉ có một ý." : `${cauKhongBangChung.length} ý không có bằng chứng, ví dụ: "${cauKhongBangChung[0]?.slice(0, 70)}".` },
{ ten: "Có phần 'Chưa tốt' nói thẳng một điều", dat: chua.length > 30, loiNhan: "Không có phần 'Chưa tốt', hoặc nó quá ngắn; bản tự đánh giá chỉ toàn điểm mạnh thường không đáng tin." },
{ ten: "Có phản hồi đã nhận từ người khác", dat: phanHoi.length > 30, loiNhan: "Không có phần 'Phản hồi đã nhận'; tự đánh giá nên có tiếng nói của người khác, dù chỉ một câu." },
{ ten: "Nói rõ mình cần gì từ nhóm", dat: can.length > 20, loiNhan: "Không có phần 'Mình cần'; người đọc không biết có thể giúp gì cho bạn." },
{ ten: "Mục tiêu 90 ngày tới có số hoặc ngày", dat: mucTieu.length > 20 && /\d/.test(mucTieu), loiNhan: "Mục tiêu thiếu, hoặc không có một con số hay ngày nào để biết khi nào là xong." },
{ ten: "Không dùng tính từ suông (tốt, chăm chỉ, nhanh...) mà không kèm bằng chứng", dat: suong.length === 0, loiNhan: `${suong.length} câu dùng tính từ suông, ví dụ: "${suong[0]?.slice(0, 70)}".` },
];
}Hàm tu ở đầu là bài học mà series này lặp lại ở nhiều chỗ: \b của JavaScript không coi chữ có dấu là chữ, nên "tốt" hay "nhanh" đứng cạnh một chữ có dấu có thể bị khớp sai. Mình dùng \p{L} để kiểm ranh giới từ cho đúng. Chạy bộ kiểm trên hai bản bằng node tu-danh-gia.ts kiem <file>:
tu-danh-gia-xau.md: 0/6
✗ Phần 'Đã làm được' có bằng chứng (PR, số, ngày) ở mọi ý
2 ý không có bằng chứng, ví dụ: "Em làm việc chăm chỉ và học nhanh.".
✗ Có phần 'Chưa tốt' nói thẳng một điều
Không có phần 'Chưa tốt', hoặc nó quá ngắn; bản tự đánh giá chỉ toàn điểm mạnh thường không đáng tin.
✗ Có phản hồi đã nhận từ người khác
Không có phần 'Phản hồi đã nhận'; tự đánh giá nên có tiếng nói của người khác, dù chỉ một câu.
✗ Nói rõ mình cần gì từ nhóm
Không có phần 'Mình cần'; người đọc không biết có thể giúp gì cho bạn.
✗ Mục tiêu 90 ngày tới có số hoặc ngày
Mục tiêu thiếu, hoặc không có một con số hay ngày nào để biết khi nào là xong.
✗ Không dùng tính từ suông (tốt, chăm chỉ, nhanh...) mà không kèm bằng chứng
2 câu dùng tính từ suông, ví dụ: "Em làm việc chăm chỉ và học nhanh.".
tu-danh-gia-tot.md: 6/6
✓ Phần 'Đã làm được' có bằng chứng (PR, số, ngày) ở mọi ý
✓ Có phần 'Chưa tốt' nói thẳng một điều
✓ Có phản hồi đã nhận từ người khác
✓ Nói rõ mình cần gì từ nhóm
✓ Mục tiêu 90 ngày tới có số hoặc ngày
✓ Không dùng tính từ suông (tốt, chăm chỉ, nhanh...) mà không kèm bằng chứngBản đầu đạt không điểm nào trong sáu, bản thứ hai đạt đủ sáu. Nhưng mình phải nói thẳng giới hạn của bộ kiểm này, và có một test ghi lại nó: một bản có đủ năm tiêu đề và đủ con số nhưng toàn câu vô nghĩa ("Em làm gì đó ở PR #1") vẫn qua cả sáu tiêu chí. Bộ kiểm thấy sự có mặt của từ khóa và con số, không hiểu nội dung. Hãy dùng nó như một danh sách nhắc việc cho chính bạn trước khi gửi đi, không phải một giám khảo.
Lần chạy đầu của mình còn có một lỗi nhỏ, và mình để nó ở đây vì nó dễ gặp. Khi bản đánh giá tốt qua hết, bộ kiểm vẫn dựng sẵn thông báo lỗi cho tiêu chí đầu tiên, và dòng dựng thông báo đó gọi .slice trên câu đầu tiên không có bằng chứng, mà khi mọi câu đều có bằng chứng thì không có câu nào như vậy. Nó ném TypeError đúng trên bản tốt. Mình sửa bằng ?.slice. Lỗi này nằm ở nhánh mà test đầu tiên của mình không chạm tới, vì mình mới thử bản xấu trước.
Từ chỗ còn yếu tới lộ trình năm đầu
Bản thống kê cho Minh ba thứ để chọn: chỗ yếu (ước lượng), chỗ trống (review code), và chỗ mạnh (giao tiếp). Mình nghĩ lộ trình năm đầu nên đi theo thứ tự đó, và mỗi quý có một mục tiêu có thể kiểm. Đây là lộ trình của Minh, và nó cũng là minh họa: nhóm và người hướng dẫn của bạn sẽ có ý kiến khác về điều gì đáng làm.
Quý đầu (90 ngày tới) tập trung vào ước lượng, vì đó là chỗ yếu có số đo: ghi ước lượng và thực tế cho mọi task, để đến 15/03 có ít nhất 5 trên 8 việc gần nhất xong trong mức ước lượng, đồng thời bắt đầu review code của người khác (mục tiêu 6 PR). Quý hai chuyển từ "xong đúng hạn" sang "chọn đúng việc": hỏi người hướng dẫn xem việc nào trong backlog có giá trị nhất, và nhận một tính năng nhỏ làm từ đầu đến cuối, từ hỏi yêu cầu tới deploy. Quý ba mở rộng sang chỗ mình chưa biết: một mảng mà nhóm đang thiếu người (ví dụ kiểm thử tự động hoặc hiệu năng), với mục tiêu là có thể giải thích mảng đó cho người mới. Quý bốn là nhìn lại cả năm, viết một bản tự đánh giá nữa bằng đúng cách ở trên, và nói chuyện với người hướng dẫn về bước tiếp theo.
Điều quan trọng trong lộ trình này không phải là từng mục cụ thể, mà là hai nguyên tắc. Mỗi mục tiêu phải có một con số hoặc một ngày để biết khi nào là xong (đó cũng là điều mà bộ kiểm ở trên kiểm). Và lộ trình phải đi từ bằng chứng chứ không từ danh sách công nghệ muốn học: Minh chọn ước lượng và review vì sổ ghi chú chỉ ra chúng, chứ không vì một bài viết nào bảo đó là kỹ năng "hot".
Một lưu ý nhỏ về nguồn: mình có tìm các bài viết tiếng Việt về chuyện tự đánh giá khi thử việc. Có nhiều bài gợi ý ghi chép hằng tuần và nói kết quả bằng con số, ví dụ bài về self-assessment trên Substack của Bryan Huynh; mình mới đọc phần mô tả của nó chứ chưa đọc kỹ cả bài, nên mình không trích điều gì từ đó. Cách làm ở trên là của mình.
Giữ các điều này bằng test
Mười hai test của tập này kiểm các điều bài đã nói. Về thống kê: sổ có 12 ghi chú trong 8 tuần, viết code có 4 bằng chứng (3 tốt, 1 chưa tốt) ở tuần 1, 2, 4, 7, ước lượng có 3 bằng chứng trong đó 2 chưa tốt, review chưa có bằng chứng nào, và một tuần chỉ tính một lần dù có nhiều ghi chú. Về bản tự đánh giá: bản tốt đạt 6/6 và bản xấu 0/6, bỏ phần "Chưa tốt" thì chỉ tiêu chí đó rớt, mục tiêu không có con số hay ngày thì không đạt, phần cuối của văn bản vẫn được đọc đủ, tính từ suông kèm bằng chứng thì chấp nhận còn không kèm thì bị báo, một ý thiếu bằng chứng thì bị chỉ ra đúng câu đó, và test giới hạn ở trên. Bạn chạy bằng node --test tu-danh-gia.test.ts (file test nằm trong repo demo, bài này mình không dán).
# tests 12
# pass 12
# fail 0Những điều bài này không làm được
Mình nói thẳng các giới hạn. Một, mọi số liệu về Minh, từ sổ ghi chú tới các bản tự đánh giá, là minh họa do mình dựng; mình không có dữ liệu từ một nhóm hay một công ty thật, và không biết công ty thật sẽ nhìn bản đánh giá kiểu này ra sao. Hai, bảy năng lực là giả định. Thực tế mỗi công ty có tiêu chí riêng, và bước đầu tiên của bạn là hỏi người hướng dẫn họ sẽ nhìn vào đâu. Ba, một bản tự đánh giá hay không đảm bảo kết quả thử việc tốt: quyết định nằm ở người khác, và có những yếu tố (ngân sách, nhu cầu tuyển dụng) mà không bản đánh giá nào thay đổi được. Bốn, bộ kiểm chỉ nhìn từ khóa và con số, nên nó không phân biệt được bằng chứng thật với bằng chứng bịa; chỉ bạn biết các PR và ngày tháng của mình có thật không. Năm, ghi chú hằng tuần tốn vài phút mỗi tuần, và mình không có cách chứng minh nó đáng. Nó chỉ đáng khi tới lúc bạn cần dựng lại hai tháng.
Hết mùa đầu, và chặng đường từ junior lên middle
Hai tháng trước Minh mang một bản CV vào buổi phỏng vấn đầu tiên. Bây giờ Minh có một cuốn sổ, một bản tự đánh giá có thể bị kiểm lại từng dòng, và ba mục tiêu cho quý tới. Nếu thử việc kết thúc tốt, câu hỏi tiếp theo không còn là "làm sao để được nhận" mà là "làm sao để không dừng lại ở junior". Những thứ phân biệt người ở bậc đó với bậc kế tiếp, từ cách nhận việc đến cách ảnh hưởng người khác, là chuyện của các bài viết sau.
Bạn theo dõi cả hành trình ở Hành trình junior. Bài cách đặt câu hỏi cho senior và xin feedback từ senior nói về hai thói quen nên có từ sớm để bản tự đánh giá có "phản hồi đã nhận", và các câu hỏi về thử việc nằm trong ngân hàng câu hỏi phỏng vấn.